Η ιατρική αμοιβή κατά την Αρχαιότητα

Δημήτρης Κουτρούμπας, Οδοντίατρος - Ιστορικός των Επιστημών,

MSc in Clinical Endodontics, Ulster University,

Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Αθηνών,

τ. Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Οδοντιατρικής Σχολής Αθηνών

Σε όλη τη διάρκεια της Αρχαιότητας η Ιατρική θεωρούνταν τέχνη, και ήδη από την  από την εποχή του Ομήρου, οι ιατροί ήταν ανεξάρτητοι και αξιοσέβαστοι τεχνίτες. Ως Τέχνη προϋπέθετε μαθητεία και πρακτική εξάσκηση δίπλα σε κάποιον έμπειρο ιατρό. Η μαθητεία είτε ήταν ενταγμένη στο πλαίσιο της ιατρικής οικογενειακής παράδοσης, είτε καταβάλλονταν δίδακτρα σε έναν εγνωσμένης φήμης ιατρό, αποτελώντας γι’ αυτόν ένα διόλου ευκαταφρόνητο επιμίσθιο.

Χαρακτηριστική περίπτωση οικογενειακής ιατρικής διδασκαλίας είναι οι δύο γιοι του πατέρα της Ιατρικής, Ιπποκράτη (5ος αι. π.Χ), ο Θεσσαλός και ο Δράκων. Ως μαθητές και συνεχιστές του έργου του συνέγραψαν ορισμένες από τις ιατρικές πραγματείες της Ιπποκρατικής Συλλογής. Λαμπρότερη περίπτωση, όμως, αποτελεί ο γαμπρός του Ιπποκράτη, ο Πόλυβος στον οποίο αποδίδεται η συγγραφή του ιπποκρατικού έργου Περὶ φύσιος ἀνθρώπου. Αυτό το έργο αποτέλεσε τη βάση της χυμοπαθολογίας, της κυρίαρχης ιατρικής διδασκαλίας για την εξήγηση της υγείας και της εκδήλωσης ασθενειών έως και τον 17ο αι.

Το επιμίσθιο της ιατρικής διδασκαλίας

Από την άλλη πλευρά, όπως και σε όλες τις τέχνες π.χ. Φιλοσοφία ή Γλυπτική, θεωρείται αυτονόητη η διδασκαλία με αμοιβή, γεγονός που πιστοποιείται και από τον Πλάτωνα στον Πρωταγόρα (311b). Ακόμη, στον Όρκο του Ιπποκράτη, στη δεύτερη παράγραφο, ο ορκιζόμενος υπόσχεται ότι θα διδάξει την ιατρική τέχνη στα παιδιά του δασκάλου του χωρίς αμοιβή και συμφωνία (συμβόλαιο): ἢν χρηΐζωσι μανθάνειν, ἄνευ μισθοῦ καὶ ξυγγραφῆς. Η αναφορά – υποχρέωση του ορκιζόμενου ιατρού, πέρα από δείγμα βαθιάς ευγνωμοσύνης και τιμής προς τον δάσκαλό του υποδηλώνει ότι η διδασκαλία της Ιατρικής είχε εξελιχθεί, σε ένα εξαιρετικά προσοδοφόρο επάγγελμα.

Ίσως στις μέρες μας να ξενίζει μιας και οι Ιατρικές Σχολές με τη σημερινή τους μορφή ανάγονται στον Δυτικό Μεσαίωνα, με πρώτη την Schola Medica Salernitana (9ος αι. μ.Χ.), αλλά κατά την Αρχαιότητα ήταν εξαιρετικά διαδεδομένη πρακτική η μαθητεία σε ιατρούς, όπως αποδεικνύεται και από το ακόλουθο συμβόλαιο γραμμένο σε αιγυπτιακό πάπυρο (P. Heid. Gr. 3 226) χρονολογούμενο πιθανότατα στα έτη 215/213 π.Χ.:

[βασιλεύον]τος Πτολεμαίου τοῦ Πτολεμαί-
[ου καὶ Βερε]νίκης {καὶ θεῶν Φιλοπατόρων καὶ}10[θεῶν Εὐεργε]τῶν ἔτους ὀγδόου ἐφʼ ἱερέως Ἀνδρο-
[νίκου ἐξέδω]κεν Σωσικράτης Φίλωνα Θειοδότωι
[εἰς ἔτη ἓξ] ἐφʼ ὧι διδάξει τὴν ἰατρικήν.
 vac. ?
[ -ca.?- ] (δραχμαὶ) β

Στο συμβόλαιο εμφανίζονται ως συμβαλλόμενοι ο ιατρός Φίλωνας και ο Σωσικράτης. Πρόκειται πιθανότατα για τον πατέρα του υποψήφιου μαθητή Θειόδοτου, τον οποίο εμπιστεύτηκε ο Σωσικράτης στον  ιατρό Φίλωνα για έξι χρόνια, ώστε να του διδάξει την Ιατρική έναντι του συνολικού ποσού των 2 δραχμών. Οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι ο χρόνος μαθητείας είναι εξαιρετικά μεγάλος και δεν αποτελεί το συνηθισμένο χρονικό διάστημα ιατρικής μαθητείας, αν λάβουμε υπόψη ότι για την ιατρική αίρεση των Μεθοδικών η εκπαίδευση διαρκούσε μόλις 6 μήνες. Σε ό,τι αφορά το ποσό των διδάκτρων, μπορεί να φαίνεται μικρό, αλλά θα πρέπει να συνυπολογίσουμε ότι ο εκπαιδευόμενος παράλληλα θα δούλευε βοηθώντας στις ανάγκες του ιατρείου. Επίσης, κάθε ιατρός είχε αρκετούς εκπαιδευόμενους βοηθούς, τα δίδακτρα των οποίων αθροιστικά δημιουργούσαν ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσό. 

O Μάρκος Βαλέριος Μαρτιάλης (1ος αι. μ.Χ.) σε ένα επίγραμμά του (V9) αναφέρει ότι ο ιατρός Σύμμαχος είχε 100 μαθητές και κατά την εξέτασή του, τον άγγιξαν 100 παγωμένα χέρια με αποτέλεσμα να εμφανίζει πυρετό που πριν δεν είχε. Άρα, λοιπόν, ένας ιατρός πέρα από την αμοιβή που εισέπραττε για μια θεραπευτική αγωγή μπορούσε να ασκεί ταυτόχρονα και άλλες κερδοφόρες δραστηριότητες όπως του ιατρικού διδασκάλου ή ακόμα να έχει μεταπηδήσει από την Ιατρική σ’ ένα διαφορετικό επάγγελμα και το αντίστροφο όπως από ιατρός να γίνει νεκροθάφτης (επίγραμμα Ι 47) ή από οφθαλμίατρος μονομάχος (επίγραμμα VIII 84) όπως αναφέρεται σε άλλα επιγράμματα. Ενδεχομένως ο Μαρτιάλος να διατυπώνει με υπερβολή και σκωπτική διάθεση, την έντονη κινητικότητα που υπήρχε γύρω από το άσκηση της Ιατρικής, ταυτόχρονα όμως φανερώνει την εισοδηματική αβεβαιότητα και εν τέλει την επιβίωση του επαγγελματία της υγείας.

Οι κατηγορίες των ιατρών και οι αμοιβές τους

Υπάρχουν 3 μεγάλες κατηγορίες ιατρών. Οι ιδιώτες, οι οποίοι αποτελούν την πολυπληθέστερη κατηγορία. Οι δημόσιοι και οι στρατιωτικοί. Οι αυτοκρατορικοί ιατροί προέρχονται από τους ιδιώτες, αλλά συχνά και ειδικά ο αρχίατρος του αυτοκράτορα έδιναν οδηγίες για θέματα δημόσιας υγείας στους δημοσίους και στρατιωτικούς ιατρούς. Εκτός από αυτές τις κύριες 3 κατηγορίες, υπήρχαν και οι εξειδικευμένοι ιατροί όπως οφθαλμίατροι, οδοντίατροι κ.α. Όμως, πρόκειται για ιατρούς που εντοπίζονται σχεδόν αποκλειστικά στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως τη Ρώμη ή την Αλεξάνδρεια, διότι όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γαληνός της Περγάμου (2ος αι. μ.Χ.) στο έργο του Περὶ τῶν τῆς ἰατρικῆς μερῶν (έχει διασωθεί στα μόνο στα λατινικά ως De partibus artis medicativae), λόγω του πλήθους των κατοίκων τους, επαρκούν να θρέψουν κάποιον οποιαδήποτε τέχνη και αν ασκεί. Η ύπαρξη ιατρικών ειδικοτήτων είναι άσχετη με τις κατακτήσεις και τις προόδους της Ιατρικής κατά την Αρχαιότητα. Το κέρδος είναι ο κύριος παράγοντας που διαδραματίζει τον κρίσιμο ρόλο για την εμφάνιση των ιατρικών ειδικοτήτων στον αρχαίο κόσμο. Ο Γαληνός της Περγάμου, ο κορυφαίος ιατρός της αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη και προσωπικός ιατρός του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου ήταν έντονα επικριτικός στην ύπαρξη ιατρικών ειδικοτήτων.  

Ταυτόχρονα, δημιουργείται το ερώτημα ποιος είχε το δικαίωμα να ζητήσει ιατρική αμοιβή και πολύ περισσότερο ποιος μπορούσε να ασκήσει αγωγή ενώπιων των θεσμών του κράτους για τη διεκδίκηση οφειλών από ιατρικές αμοιβές. Το πρόβλημα είναι ότι η Νομοθεσία, ειδικά στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, αν και ανέφερε ποιες ιατρικές πρακτικές είναι παράνομες, δεν καθόριζε ποιος μπορούσε να είναι ιατρός. Μια απόφαση του διάσημου νομικού Δομίτιου Ουλπιανού (π. 3ος αι. μ.Χ.), η οποία περιλαμβάνεται και στον Ιουστινιάνειο Πανδέκτη (50,13,1,3), ορίζει ως ιατρό αυτόν που χρησιμοποιεί φυσικές μεθόδους για να θεραπεύσει ασθενείς. Αναγνώριζε, δηλαδή, ως αμειβόμενους ιατρούς τους ειδικούς στη θεραπεία ασθενειών, αλλά και τους εξειδικευμένους ιατρούς όπως των αυτιών, των συριγγίων, των δοντιών, καθώς και τις μαίες. Μάλιστα, στη φορολογία και τους μισθούς των δημοτικών υπαλλήλων εντοπίζουμε ίχνη ενός συστήματος δημόσιας αξιολόγησης που βοηθούσε στη διάκριση μεταξύ εγκεκριμένων και μη εγκεκριμένων θεραπευτών (π.χ. όσοι χρησιμοποιούσαν επωδές, κατάρες ή εξορκισμούς για ίαση ασθενειών).

Οι αμοιβές των στρατιωτικών ιατρών

Παραδόξως, η νεότερη ιστορικά κατηγορία ιατρών είναι οι στρατιωτικοί. Μπορεί οι παλαιότερες περιγραφές ιατρικών πράξεων να αφορούσαν τη μέριμνα των τραυματισμένων κατά τον Τρωικό πόλεμο, ωστόσο οι διενέξεις των ελληνικών πόλεων – κρατών κρίνονταν σε σύντομες εκστρατείες κατά τις οποίες οι τραυματίες μεταφέρονταν στην πλησιέστερη πόλη για την παροχή ιατρικής βοήθειας. Κατά συνέπεια δεν υπήρχε ανάγκη ανάπτυξης του κλάδου των στρατιωτικών ιατρών.  Ο θεσμός των στρατιωτικών ιατρών όπως και των valetudinarium ή Νοσοκομείων σε μια ήσυχη γωνιά των στρατοπέδων εμφανίζεται σχετικά αργά κατά τους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους. 

Σε κάθε λεγεώνα υπήρχε σημαντικός αριθμός ιατρών, όπως και στα υπόλοιπα τοπικά στρατεύματα συμπεριλαμβανομένης της αστυνομίας (αστικές κοόρτεις) και της πυροσβεστικής. Έχουν ανακαλυφθεί αναφορές ιατρών του ναυτικού δηλώνοντας μέχρι και το πλοίο στο οποίο υπηρετούσαν. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διατυπωθεί στέρεα άποψη για τον βαθμό τον οποίο έφεραν, ώστε να γίνει αναγωγή στο μισθολόγιό τους. Το σίγουρο είναι πως ήταν απαλλαγμένοι από τα συνηθισμένα κοπιαστικά στρατιωτικά καθήκοντα και όλοι δικαιούνταν υψηλότερο μισθό. Ειδικά για τους ιατρούς του ναυτικού έχει εξακριβωθεί ότι λάμβαναν διπλάσιο μισθό από τα μέλη του πληρώματος και πιθανολογείται ότι και οι στρατιωτικοί ιατροί λάμβαναν ενάμιση ή διπλό μισθό. Φαίνεται ότι υπήρχε μια ξεχωριστή κατηγορία ιατρών που αποκαλούνταν medici ordinarii, ανήκαν στην τάξη των εκατόνταρχων και κατά τον Wilmanns λάμβαναν αποδοχές τουλάχιστον δεκαπλάσιες από εκείνες ενός απλού στρατιώτη.

Οι αμοιβές των αυτοκρατορικών ιατρών  

Οι στρατιωτικοί ιατρικοί κατά την περίοδο των εκστρατειών υπάκουαν στις οδηγίες του αρχιάτρου του αυτοκράτορα, αλλά και του σώματος των αυτοκρατορικών ιατρών που τον συνόδευαν. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι αυτοκρατορικοί ιατροί, δηλαδή οι ιατροί της αυλής, ήταν ως επί το πλείστων ιδιώτες, όπως και οι προσωπικοί ιατροί του αυτοκράτορα με προεξέχοντα τον αρχίατρο. Η αυτοκρατορική αυλή εξασφάλιζε σ’ αυτούς πρόσβαση σε πλούσιους ασθενείς, οι οποίοι ήταν απολύτως απαραίτητοι για να ζήσει κάποιος από την Ιατρική και να επωφεληθεί ουσιαστικά και όχι η αμοιβή από τις ιατρικές υπηρεσίες προς τον αυτοκράτορα. Ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος στο έργο του Φυσική Ιστορία αναφέρει την περίπτωση του Κώου ιατρού Γάϊου Στερτίνιου Ξενοφώντα προσωπικού ιατρού του αυτοκράτορα Κλαύδιου (1ος αι. μ.Χ.). Κατά τον Πλίνιο, ο Ξενοφώντας αρχικά άσκησε την Ιατρική στην Κω και η πελατεία του, του εξασφάλιζε εισοδήματα της τάξης των 600.000 σηστερτίων. Απέκτησε μεγάλη φήμη και κλήθηκε στη Ρώμη για να υπηρετήσει τον αυτοκράτορα Κλαύδιο με μισθό 500.000 σηστέρτια, ποσό κατώτερο από το εισόδημα του ως ιδιωτικός γιατρός (Nat. Hist. XXIX 5,7) στην Κω, αλλά μεγαλύτερο από τα 200.000 σηστέρτια που λάμβανε ετησίως ο Λεύκιος Γέλλιος Μάξιμος ως απλός αυτοκρατορικός ιατρός.  Αν και δεν μπορεί να γίνει παραλληλισμός με το σήμερα, ο μέσος μισθός ενός λεγεωνάριου – την ίδια χρονική περίοδο – ήταν 900 σηστέρτια. Ειρήσθω εν παρόδω, ότι κατά τον Τάκιτο, ο θάνατος του αυτοκράτορα Κλαύδιου αποδίδονταν στη διαβόητη δηλητηριάστρια Λουκούστα, επικουρούμενη από τον Ξενοφώντα, κατ’ εντολή της συζύγου του Ιουλίας Αγριππίνας (Annales XII 66-67).

Οι αμοιβές των δημοσίων ιατρών

Λαμβάνοντας υπόψη τις αποδοχές του Ξενοφώντα, του Λεύκιου, ενδεχομένως και άλλων ιατρών της ανώτερης κοινωνικής  τάξης της Ρώμης στην οποία ανήκαν, δικαίως ο Πλίνιος αποφαίνεται ότι η Ιατρική είναι η πιο προσοδοφόρα γνωστή τέχνη και ταυτόχρονα η πιο εξελισσόμενη (Nat. Hist. XXIX 5,7). Όμως, αυτό δεν αποτελούσε τον κανόνα, ειδικά σε μικρές πόλεις με περιορισμένη χρηματική ικανότητα. Οι μικρές κοινότητες προσπαθούσαν να καλύψουν τις ιατρικές ανάγκες τους με το σύστημα των δημόσιων ιατρών, δηλαδή με διορισμένους ιατρούς που πληρώνονταν από την κοινότητα ή από ιδιώτες. Ένας δημόσιος ιατρός επιλέγονταν για ορισμένο χρονικό διάστημα, συνήθως ετήσιο που μπορούσε να ανανεωθεί. Η επιλογή γινόταν είτε με προσωπική πρεσβεία, αν ο ιατρός ήταν γνωστός για τις ικανότητές του, είτε μέσω του Ασκληπιείου της Κω – τουλάχιστον κατά την Ελληνιστική εποχή – όπου φαίνεται ότι η Κω αποτελούσε το επίκεντρο ενός σημαντικού ιατρικού δικτύου. 

Ο διορισμός ενός ιδιώτη ως δημόσιου ιατρού ήταν στην ουσία ένα βήμα προς μια σταδιοδρομία με υψηλότερη και προνομιακή απασχόληση είτε σε μεγαλύτερη πόλη είτε εξασφαλίζοντας πλουσιότερους ασθενείς. Κομβικό σημείο για την άσκηση της Ιατρικής στην Αρχαιότητα ως βιοποριστικό επάγγελμα αποτελεί η εξεύρεση πλούσιων ασθενών. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Nutton, κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο: «Μόνον όσοι είχαν πρόσβαση στους πλουσιότερους ασθενείς, στην Αυλή ή ασκούσαν το επάγγελμά τους σε μια μεγάλη μητρόπολη, θα μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα συγκεντρώσουν κάποια περιουσία αποκλειστικά από τη θεραπεία των ασθενών.»

Η μόνη πληροφορία χρηματικής αμοιβής δημόσιου ιατρού είναι από μια επιγραφή της ελληνιστικής περιόδου για τον Ασκληπιάδη (γιο του Μύρωνα) από την Πέργα, ο οποίος υπηρέτησε ως δημόσιος ιατρός στην Σελεύκεια Παμφυλίας:
…ἐπειδὴ Ἀσκληπιάδης Μύρωνος ἰατρὸς
ἀνὴρ ἀγαθὸς ὢν καὶ ζηλωτὴς ὑπάρχων τῶν πρὸς ἀρε-
[τ]ὴν καὶ δόξαν ἀνηκόντων καὶ πρότερον μὲν ὀψωνι-
[ασ]θεὶς δραχμὰς χιλίας ἐφ’ ἕτη πλέονα μεγάλας ἀ-
[ποδ]είξεις ἐποιήσατο τῆς ἑαυτοῦ ἐπιμελείας…

Η αμοιβή του Ασκληπιάδη ήταν 1.000 δραχμές ετησίως, ποσό που αντιστοιχεί περίπου 4 ή 5 φορές στον ετήσιο μισθό ενός κτίστη. Το ποσό αυτό ήταν εξασφαλισμένο ότι θα χορηγηθεί πριν από την εξέταση οποιωνδήποτε ασθενών. Παράλληλα απολάμβανε και ορισμένα προνόμια όπως απαλλαγή από τους τοπικούς φόρους, την πρωτοκαθεδρία στο θέατρο, χρυσό στεφάνι και σπανιότερα το δικαίωμα στην ιδιοκτησία ή ακόμα και άγαλμα. Ορισμένες πόλεις εκχωρούσαν ακόμα μεγαλύτερα προνόμια όπως για παράδειγμα η πόλη της Άμφισσας της Μ. Ασίας (IG IX3, 750, 1ο τέταρτο του 2ου αι. π.Χ.) παραχωρεί την κατοχή γης και σπιτιού, στον Μακεδόνα ιατρό Μηνίφαντο, γιο του Αρτεμιδώρου, από την Υρκανίδα. 

Εντυπωσιακότερη είναι η συμφωνία του 5ου αι. π.Χ.  μεταξύ του βασιλιά Στασίκυπρου και των κατοίκων του Ιδαλίου της Κύπρου με τον ιατρό Ονάσιλο και τα αδέρφια του, όπως αποτυπώνεται στην περίφημη ορειχάλκινη πινακίδα του Ιδαλίου. Σύμφωνα με αυτή, ο Ονάσιλος έπρεπε να θεραπεύει τους τραυματισμένους κύπριους στρατιώτες κατά τη διάρκεια του πολέμου με τους Πέρσες. Σε αντάλλαγμα, ο βασιλιάς του παραχωρούσε ένα μέρος της κρατικής γης, την οποία ο Ονάσιλος και τα αδέρφια του θα είχαν ατελώς. Αν ο βασιλιάς ή οι κάτοικοι της πόλης αποφάσιζαν να πάρουν πίσω το συγκεκριμένο κομμάτι της γης θα έπρεπε να πληρώσουν στον Ονάσιλο και στα αδέρφια του ένα τάλαντο αργύρου:
Ὅτε τὰ(ν) πτόλιν Ἐδάλιον κατέFοργον Μᾶδοι κὰς ΚετιῆFες ἰ(ν) τῶι Φιλοκύπρων Fέτει τῶ Ὀνασαγόραυ, βασιλεὺς Στασίκυπρος κὰς ἁ πτόλις ἘδαλιῆFες ἄνωγον Ὀνασίλον τὸν Ὀνασικύπρων τὸν ἰjατῆραν κὰς τὸ(ν)ς κασιγνήτο(ν)ς ἰjᾶσθαι τὸ(ν)ς ἀ(ν)θρώπο(ν)ς τὸ(ν)ς ἰ(ν) τᾶι μάχαι ἰχμαμένο(ν)ς ἄνευ μισθῶν.

Όταν οι Μήδοι (Πέρσες) και οι Κιτιείς πολιορκούσαν την πόλη Ιδάλιο, τη χρονιά του Φιλόκυπρου, γιου του Ονασαγόρα, ο βασιλιάς Στασίκυπρος και η πόλη – οι Ιδαλιείς – είχαν καλέσει τον ιατρό Ονασίλο, γιο του Ονασίκυπρου, καθώς και τους αδελφούς του, για να περιθάλπουν τους ανθρώπους που, τραυματίστηκαν στη μάχη, χωρίς πληρωμή.

Υπερπληθωρισμός και ανταγωνιστικότητα ιατρικού επαγγέλματος

Μετά την αποχώρηση από τη δημόσια θέση του, ο ιατρός λάμβανε ένα τιμητικό ψήφισμα του συμβουλίου ή των κατοίκων, δηλαδή μια επίσημη μαρτυρία, η οποία συνήθως επαινεί τις γνώσεις, την επιμέλεια και την ορθή συμπεριφορά του. Αυτό το τιμητικό ψήφισμα, εκτός από τις δημόσιες διαλέξεις που μπορούσε να κάνει ένας ιατρός ήταν η καλύτερη διαφήμιση για τη μετέπειτα επαγγελματική πορεία του. 

Ίσως ακούγεται υπερβολικό, αλλά η διαφήμιση ήταν αναγκαία διότι υπήρχε υπερπληθώρα ιατρών και δυστυχώς όχι αρκετοί πλούσιοι ασθενείς. Ο ανταγωνισμός ήταν ιδιαίτερα έντονος, αφού οι ιατροί υπήρξαν κατά καιρούς σε αξιοσημείωτα μεγάλους αριθμούς όπως και σήμερα. Είναι αναμενόμενο σε μεγαλουπόλεις όπως η Ρώμη, η Αντιόχεια ή η Αλεξάνδρεια να εντοπίζεται μεγάλος αριθμός ιατρών και μάλιστα διαφορετικών ειδικοτήτων, όμως αρχαιολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι το ίδιο ίσχυε και για μικρότερες πόλεις όπως το Μεταπόντιο της νότιας Ιταλίας, όπου το 250 π.Χ. αν και βρισκόταν σε παρακμή έχει υπολογισθεί ότι η αναλογία των ιατρών σε δυνητικούς ασθενείς ήταν εξαιρετικά υψηλή. Αντιστοιχούσε ένας ιατρός για κάθε 1.200 κατοίκους. Για να αντιληφθούμε το μέγεθος, με βάση τα επίσημα στοιχεία της Eurostat για την Ελλάδα, το 2021 αντιστοιχούσαν 1,5 οδοντίατροι για κάθε 1.200 κατοίκους. Η υπερπληθώρα ιατρών δημιουργεί υπέρμετρο ανταγωνισμό ο οποίος συμπιέζει τις αμοιβές. Όμως σε όλες τις εποχές ο καλός γιατρός πάντα επιβιώνει. Μπορεί να μην κερδίζει όσα του αναλογούν ή αξίζει, σίγουρα, όμως, επιβιώνει.    

Βέβαια, η αντίθετη όψη της αμοιβής ήταν η ευθύνη σε περίπτωση ιατρικού λάθους. Το ζήτημα του ιατρικού σφάλματος κατά τη νοσηλεία είναι εξαιρετικά δύσκολο να προσεγγιστεί, εφόσον δεν υπήρχαν ξεκάθαρα ιατρικά πρωτόκολλα για μια τεχνικά σωστή θεραπεία. Θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι κατά την περίοδο της Αρχαιότητας και ειδικά κατά τη Ρωμαϊκή υπήρχαν διαφορετικές ιατρικές σχολές όπως για παράδειγμα η Σχολή της Κω με την Ιπποκρατική διδασκαλία ή η Σχολή της Αλεξάνδρειας. Κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής περιόδου, ιδιαίτερα δε κατά τα χρόνια που έδρασε ο Γαληνός της Περγάμου (2ος αι. μ.Χ.), η κατάσταση χειροτέρεψε, καθώς εμφανίστηκαν πάρα πολλές ιατρικές αιρέσεις με κυριότερες την Εμπειρική, την Πνευματική, την Εκλεκτική, τη Δογματική, και τη Μεθοδική, οι οποίες ακολουθούσαν συχνά αντικρουόμενες θεραπευτικές μεθόδους. Η ιπποκρατική διδασκαλία δεν ήταν η κυρίαρχη και ούτε υπήρχε κάποιος φορέας ο οποίος να καθορίσει τις δεσμευτικές κατευθυντήριες  γραμμές που έπρεπε να ακολουθηθούν σε κάθε ασθένεια.

Αθέμιτο κέρδος

Αν και ομιχλώδες νομικά το πλαίσιο άσκησης της Ιατρικής κατά την Αρχαιότητα, δεν έλειπαν οι περιπτώσεις όπου η νοσηλεία ενός ασθενούς μπορούσε να εξελιχθεί σε δικαστική υπόθεση, ειδικά αν διακυβεύονταν σοβαρό χρηματικό ποσό νοσηλείας. Σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (Nat. Hist. XXIX 8,20), ο ιατρός Χάρμης που κατάγονταν από τη Μασσαλία έλαβε ως προμήθεια το εξωφρενικό ποσό των 200.000 σηστέρτιων για την παραπομπή ενός επαρχιώτη ασθενούς στον χειρουργό τραυμάτων Άλκωνα. Ο επαρχιώτης κατέφυγε στον αυτοκράτορα Κλαύδιο, ο οποίος τιμώρησε τον Χάρμη με πρόστιμο ύψους 1.000.000 σηστέρτιων και εξορία μακριά από τη Ρώμη, στις εσχατιές της Γαλλίας. Όμως, ο Χάρμης πέρα από ιατρός πρέπει να ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχος ως επιχειρηματίας, μιας και μετά από λίγα χρόνια επέστρεψε έχοντας κερδίσει  1.000.000 σηστέρτια.
Στο ίδιο πνεύμα, αν και κατά την άσκηση της Ιατρικής υπάρχουν νομικές και ηθικές απαγορεύσεις ισχύει απόλυτα το απόφθεγμα του Publilius Syrus (1ος αι. π.Χ.)  “Male secum agit aeger medicum qui heredem facit”: o ασθενής που κάνει κληρονόμο τον ιατρό του, προσφέρει άσχημη θεραπεία στον εαυτό του. Διότι στην περίπτωση κατά την οποία γινόταν μοναδικός κληρονόμος ο ιατρός θεωρούνταν, ίσως και δικαίως, ύποπτος για το θάνατο και σίγουρα η φήμη του. Από την άλλη πλευρά ήταν σύνηθες να συμπεριλαμβάνεται το honorarium του οικογενειακού ιατρού στη διαθήκη των ασθενών του, αποτελώντας και αυτή η περίπτωση μια μορφή οικονομικού κέρδους.

Κέρδος και Ευθύνη

Ωστόσο, ο ιατρός που ακολουθούσε τα ιπποκρατικά ιδεώδη απέφευγε τέτοιου είδους περιπέτειες. Τρεις πραγματείες της Ιπποκρατικής Συλλογής, οι οποίες είναι μεταγενέστερες του Ιπποκράτη, δηλαδή τα έργα Ἰητρός, Παραγγελίαι και Περὶ εὐσχημοσύνης, πραγματεύονται προβλήματα ιατρικής δεοντολογίας, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος των ιατρικών αμοιβών. Ο ιατρός δεν έπρεπε να ζητά από τον ασθενή περισσότερα από τις οικονομικές δυνατότητές του και σε κατάλληλες περιπτώσεις δεν θα έπρεπε να λαμβάνει καμία αμοιβή ως μια πράξη φιλανθρωπίας που πιθανότατα να αποβεί προς όφελός του, αφού με αυτόν τον τρόπο θα αυξηθεί η φήμη του. Ο ιατρός με την ευρύτερη σημασία του όρου οφείλει να ακολουθεί τη ρήση του συγγραφέα των Παραγγελιών: “ἢν γὰρ παρῇ φιλανθρωπιη, πάρεστι καὶ φιλοτεχνίη”: όπου υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο υπάρχει αγάπη και για την Ιατρική Τέχνη.

Βιβλιογραφία

Κουτρούμπας Δ. Η Οδοντιατρική στον Αρχαίο Κόσμο, Ερευνητική Μονογραφία. Αθήνα: ΕΚΠΑ. 2016.
Ξυδόπουλος Ι.Κ. Κοινωνικές και πολιτιστικές σχέσεις των Μακεδόνων και των άλλων Ελλήνων, Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ: 1998.
Bickford-Smith R.A.H. Publilii Syri: Senteniae, London: Clay, 1895.
Cohn-Haft L. The Public Physicians of Ancient Greece, Northampton: Dept. of History of Smith College.
Jackson J. Tacitus - The Annals, vol. IV, Loeb Classical Library, London: London: Heinemann, 1937.
Krug A., Heilkunst und Heilkult: Medizin in der Antike, Munich: C.H. Beck, 1985.
Littré E., Oeuvres completes d’ Hippocrate, Paris: J.B. Baillière. 1839-1861.
Nutton V. Ancient Medicine, London and New York: Routledge. 2004.
Rackham H. Jones W. H. S. and Eichholz, D. E. Pliny – Natural History, vol. I – X, Loeb Classical Library, London: William Heinemann, 1938–1962.
Shackleton Bailey D. R., Martial Epigrams, 3 vols, Loeb Classical Library. MA and London: Harvard University Press, 1993.
Wilmanns J.C. Der Sanitätsdienst im römischen Reich : eine sozialgeschichtliche Studie zum römischen Militärsanitätswesen nebst einer Prosopographie des Sanitätspersonals, Hildesheim: Olms Weidmann. 1995.